İzmir cinsiyet değişikliği davası avukatı olarak hazırladığım bu yazı, hem müvekkilim hem de dostum olan M.Y.K.’nın cinsiyet değişikliği sürecinin tıbbi ve hukuki tüm aşamaları göz önünde bulundurularak yazılmıştır. Amacım, bu yola girmeyi düşünen kişilerin karşılaşacakları aşamaları baştan sona, doğru bilgiyle görebilmesini sağlamaktır.
Cinsiyet Değişikliği Nedir? Hukuki Tanımı
Cinsiyet değişikliği, bireyin ruhsal cinsel kimliği ile fizyolojik yapısının örtüşmemesi durumunda, bu ikisinin uyumlu hâle getirilmesine yönelik süreçtir. Aslında tek bir işlemi değil, bir dizi tıbbi ve hukuki aşamayı kapsayan geniş bir ifadedir; bu yazıda da bu geniş anlamıyla kullanılmaktadır. Cinsiyet değişikliği, transseksüel yapıda olan kişiler için söz konusudur ve temel amaç, kişinin ruhen ait olduğu cinsel kimliğin sosyal ve fizyolojik açıdan da uyumlu hâle gelmesidir.
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun 40. maddesi cinsiyet değişikliğini şu şekilde düzenler:
“Cinsiyetini değiştirmek isteyen kimse, şahsen başvuruda bulunarak mahkemece cinsiyet değişikliğine izin verilmesini isteyebilir. Ancak, iznin verilebilmesi için, istem sahibinin on sekiz yaşını doldurmuş bulunması ve evli olmaması; ayrıca transseksüel yapıda olup, cinsiyet değişikliğinin ruh sağlığı açısından zorunluluğunu bir eğitim ve araştırma hastanesinden alınacak resmî sağlık kurulu raporuyla belgelemesi şarttır. Verilen izne bağlı olarak amaç ve tıbbî yöntemlere uygun bir cinsiyet değiştirme ameliyatı gerçekleştirildiğinin resmî sağlık kurulu raporuyla doğrulanması hâlinde, mahkemece nüfus sicilinde gerekli düzeltmenin yapılmasına karar verilir.”
Cinsiyet Değişikliği Davasının Şartları (TMK m.40)
Kanunen aranan koşulları iki başlıkta toplamak mümkündür. Hukuki koşullar; kişinin on sekiz yaşını doldurmuş olması ve evli olmamasıdır. Sağlık kurulu raporuyla belgelenmesi gereken koşullar ise kişinin transseksüel yapıda olması ve cinsiyet değişikliğinin ruh sağlığı açısından zorunlu olmasıdır.
Burada önemli bir hukuki gelişmeye değinmek gerekir: Eskiden aranan “üreme yeteneğinden sürekli biçimde yoksun bulunma” şartı, Anayasa Mahkemesi’nin 29/11/2017 tarihli kararıyla iptal edilmiştir. Dolayısıyla bu koşul artık aranmamaktadır. Ancak uygulamada bazı mahkemelerin hastanelere yazdığı talep yazılarında ve hastanelerin sunduğu raporlarda bu ibarenin hâlâ yer aldığı görülebilmektedir; bu nedenle sürecin doğru yürütülmesi açısından hukuki takip önem taşır.
Cinsiyet Değişikliği Sürecinin Tıbbi Aşaması
Cinsiyet değiştirmek isteyen kişi sürece öncelikle tıbbi bir aşamayla başlar. Bunun için bir Eğitim-Araştırma Hastanesi’nin Endokrinoloji bölümüne başvurulması gerekir. Endokrinoloji, hormonlarla ilgilenen bölüm olup hormon tedavisi bu birim tarafından yürütülür. Ancak hormon tedavisine başlanabilmesi için, aynı hastanenin Psikiyatri bölümünde de hasta kaydının oluşturulması gerekir.
Kişi, Psikiyatri bölümünde ortalama iki ay süren gözlem seanslarına katılır. Bu seansların usulüne uygun şekilde sonuçlanması hâlinde kişiye, sürecin tıbbi-hukuki işleyişinde esas alınan teşhis konulur ve buna bağlı olarak Endokrinoloji bölümünde hormon tedavisi başlatılır. Tedavi başladıktan sonra da Psikiyatri ile ilişki sona ermez; süreç, her ay kan ve hormon testleri ile psikiyatrik gözlemler eşliğinde ilerler. Hekimlerin yeterli süre sonundaki değerlendirmesiyle kişi, cinsiyet değişikliği ameliyatına izin için mahkemeye başvurarak ilk hukuki adımını atabilir hâle gelir.
Cinsiyet Değişikliği Davası: İki Aşamalı Hukuki Süreç
Cinsiyet değişikliğinin hukuki boyutu genellikle iki ayrı davadan oluşur.
Birinci aşama, cinsiyet değişikliği ameliyatına izin davasıdır. Bu davada mahkeme, tıbbi sürecin yürütüldüğü hastaneyle yazışarak kanunen aranan koşulların (transseksüel yapı ve ruh sağlığı açısından zorunluluk) kişide bulunup bulunmadığını belgeleyen sağlık kurulu raporunu getirtir. İlgili belgeler tamamlandıktan sonra duruşma günü belirlenir ve mahkeme, izin verilmesine ya da verilmemesine karar verir. İzin kararıyla birlikte kişi, cinsiyet değiştirme operasyonları için yasal olarak da hazır hâle gelir.
İkinci aşama, gerekli operasyonların tamamlanmasının ardından açılan davadır. Bu davada kişi, kimliğindeki cinsiyet hanesinin ve ad kaydının düzeltilmesini talep eder. Uygulamada bazı mahkemelerin, cinsiyet değişikliğine izin ile ad değişikliğini aynı davada birlikte karara bağladığı da görülmektedir.
Cinsiyet Değişikliği Süreci Ne Kadar Sürer?
Sürenin net bir karşılığı yoktur; hem tıbbi hem hukuki aşamalar kişiden kişiye değişir. Kişinin tıbbi durumu, hastanelerin iş yükü ve mahkemelerin yoğunluğu bu süreyi doğrudan etkiler. Tıbbi gözlem süreci M.Y.K.’nın sürecinde sekiz ay sürmüşken, uygulamada bu sürenin bir buçuk-iki yıla kadar uzadığı durumlar da görülmektedir. Talep yazılarının elden takipli olarak istenmesi gibi usuli adımlar, sürecin daha hızlı ilerlemesine katkı sağlayabilir.
Cinsiyet Değişikliği Sürecinde Hukuki Danışmanlığın Önemi
Cinsiyet değiştirme operasyonu, kişinin hayatında bir kez gerçekleştirebileceği ve resmî sonuç doğuran bir süreçtir. Yalnızca mahkeme izniyle ve kanunun öngördüğü belirli hastanelerde yapılabilen araştırmalar sonucunda mümkün olur. Sürecin bu denli uzun ve teknik olması, kişinin her aşamada doğru yönlendirilmesini önemli kılar. Bu nedenle, sürece girmeyi düşünen kişilerin tıbbi ve hukuki adımları baştan planlamaları, olası hak kayıplarının ve gecikmelerin önüne geçebilir.
